Felsberg-Berus: Van een megapower‑zendstation naar een historisch en monumentaal landschap

Auteur: René van de Kolk

APELDOORN – Het voormalige zendstation bij Felsberg ‑ Berus in het zuidwesten van Duitsland, vlak bij de Franse grens, is tegenwoordig een monument van omroepgeschiedenis. Slechts een paar keer per jaar is het mogelijk om een rondleiding te krijgen door deze indrukwekkende omgeving, waar ooit megawatts aan zendvermogen de ether in gingen. Voormalig medewerker François Melcion (inmiddels 89 jaar), die 35 jaar op het terrein werkte, leidde een groep van ongeveer 40 geïnteresseerde radio‑enthousiastelingen door de fascinerende geschiedenis van het station. Ik was getuige van een indrukwekkende rondleiding door een voormalig megapower‑zendcomplex in een prachtig landschap in Saarland.

De Zendhal

De faciliteit van de voormalige langegolfzender Europe 1 is zowel architectonisch als technisch uniek. Europe 1 werd opgericht tijdens de periode dat Frankrijk het Saarland bestuurde om het verbod op commerciële radio in Frankrijk te omzeilen. Dit leidde tot de oprichting van de zogenaamde radios périphériques rond Frankrijk, in kleine landen zoals Monaco, Andorra en Luxemburg, of – in het geval van Europe 1 – in het semi‑autonome Saarland. Hoewel de uitzendingen aanvankelijk niet legaal waren, gingen ze na 1957 verder onder Duitse radiojurisdictie in Saarland. Vanaf 1959 nam ook de Franse staat deel in het bedrijf.

Europe 1 was, samen met RTL, een van de eerste particuliere zenders die in Frankrijk te horen was, ondanks het verbod op commerciële radio. Het Franstalige programma bereikte meer dan tien miljoen luisteraars, ver buiten de Franse grenzen. Het audiosignaal werd vanuit de studio’s in Parijs via twee onafhankelijke aanvoerlijnen naar de zender in Felsberg ‑ Berus gestuurd.

Het Gebouw

De futuristische hal werd gebouwd op de hoogten van de Saargau, slechts 700 meter van de Franse grens. Het ontwerp van de Franse architecten Jean‑François Guédy en Bernard Lafaille had de vorm van een sint‑jakobsschelp. Het was wereldwijd de eerste grote constructie met een dak van 86 bij 46 meter en een maximale hoogte van 16 meter, zonder precedent. Tijdens de eerste bouwfase vervormde de bovenste ringbalk onder de zware belasting, waardoor onherstelbare scheuren ontstonden. Ingenieur Eugène Freyssinet wist de structuur in zijn oorspronkelijke vorm te redden en voltooide het gebouw in 1955.

Hij ontwierp de constructie volledig opnieuw: zes spankabels straalden vanuit het midden van de schelp naar de randen en versterkten het dak. Met 2700 m² vloeroppervlak was de hal oorspronkelijk bedoeld om niet alleen de langegolfzender te huisvesten, maar ook de studio’s en productieruimtes van een geplande tv‑zender, Europa No. 1 Television, en om ruimte te bieden voor publieke evenementen. Achter de hal werd een 59 meter hoge televisietoren gebouwd voor dit doel. Deze zou een “Europees televisieprogramma” uitzenden. Samen met deze televisietoren, en tegenwoordig ook radiotoren, vormt de faciliteit een ensemble van grote architectonische, technische en historische betekenis. Sinds 1999 staat het gehele complex onder monumentenzorg, en op 24 september 2021 werd de hal daarom ook toegevoegd aan de lijst van “Historische Landmarken” van Duitse Ingenieurskunst.

Na het stopzetten van de langegolfzender Europe 1 eind 2019 nam de gemeente Überherrn op 1 augustus 2016 de zendhal en de omliggende gronden in eigendom. Het terrein besloeg oorspronkelijk meer dan 23 hectare; In de jaren daarna werden delen verkocht voor herontwikkeling, terwijl de gemeente een klein deel behield, inclusief de historische “Sendehalle Europe 1”. De gemeente heeft sindsdien een rol als beheerder voor het behoud en de herbestemming van dit architectonische monument. De hal wordt beschouwd als een van de belangrijkste voorbeelden van naoorlogse ingenieursarchitectuur in Europa. In 2022 kende het Duitse Ministerie voor Wonen, Stedelijke Ontwikkeling en Bouw €1,8 miljoen toe voor restauratie en verdere ontwikkeling, als onderdeel van het programma Nationale Stedelijke Ontwikkelingsprojecten. De financiering ondersteunt de monumentbehoudende renovatie en een ideeënwedstrijd om duurzame toekomstige functies voor de locatie te bepalen, waarmee een langetermijnperspectief wordt geborgd voor dit symbool van Europees ingenieurserfgoed.

De renovatie begon met het dak, dat tussen 2024 en 2025 werd hersteld. Het project omvatte het vernieuwen van de dakafdichting, het installeren van schuimglasisolatie en het aanbrengen van een speciaal ontworpen roestvrijstalen veiligheidssysteem dat past bij de hyperbolische hangconstructie van het dak. Het systeem, bestaande uit een kabel van 185 meter die op 33 punten is verankerd, maakt veilig onderhoud mogelijk terwijl de architectonische integriteit behouden blijft. In de toekomst is een renovatie van de 59 meter hoge toren dringend noodzakelijk. Daar is nu de focus op gericht.

Vandaag de dag beheert de gemeente Überherrn de resterende hectares als beschermd cultureel en technisch monument. Het terrein is gesloten voor het publiek, behalve tijdens speciale evenementen zoals de jaarlijkse Open Monumentendag in het verleden en opnieuw in 2026, zes dagen lang voor geïnteresseerden. In 2027 verhuist het Saarlandse Operafestival tijdelijk naar de Europe 1 locatie, waarbij de opvallende glazen façade van de hal wordt geïntegreerd in het decor. Een verdere bevestiging van de inzet van de gemeente om het monument nieuw cultureel leven te geven.

Uitgebreide Fotoslider

Zenders en Technologie

Voor zowel de langegolf‑ als televisiezenders werd het plateau van de Sauberg tussen Berus en Felsberg gekozen vanwege de propagatie-eigenschappen en de nabijheid van de Franse grens. De langegolfzender startte op 1 januari 1955 met 2 × 200 kW, gebouwd door Compagnie Française Thomson Houston (CFTH). Een derde zender verhoogde het vermogen in 1964 naar 700 kW, en vanaf 1976 leverden nieuwe keramische buizenzenders 2000 kW, ontworpen zelfs voor 3000 kW. De hoofdrichtingsstraling was gericht op Bordeaux in Zuidwest‑Frankrijk. Europe 1 werd daarmee de krachtigste langegolfzender ter wereld.

Het systeem produceerde enorme restwarmte, die via warmtewisselaars werd gebruikt om het hele gebouw te verwarmen. Een bassin voor de hal diende als koelwaterreservoir. De 3000 kW‑buizenzender werd op 25 oktober 2015 uitgeschakeld en bleef als reserve aanwezig. De stroomvoorziening kwam van twee onafhankelijke 35 kV‑lijnen, omgezet naar 10 kV. Gemiddeld verbruik: 2000 kW, met een jaarlijkse consumptie van 15 miljoen kWh. In het meest indrukwekkende jaar van langegolfuitzendingen in Berus‑Felsberg, met tot 6 MW effectief uitgestraald vermogen, bedroeg het jaarlijkse energieverbruik 27,7 miljoen kWh. Twee dieselgeneratoren van 100 kVA zorgden voor noodstroom.

In de jaren ’70 ontstond een competitie tussen ingenieurs van Radio Luxembourg en Europe 1, wat in 1979 leidde tot een tijdelijke situatie waarin het ERP‑vermogen in Berus‑Felsberg 6 MW bereikte, met veel interferentie op andere langegolffrequenties als gevolg. Gids Melcion: “Radio Luxembourg kon in Frankrijk niet meer worden ontvangen door deze power‑war.” Uiteindelijk kwamen de ingenieurs overeen om een ‘beperkt’ ERP‑vermogen van maximaal 2 MW te gebruiken. Dezelfde ingenieurs die 24/7 op het terrein werkten, waren verantwoordelijk voor het uitzendsignaal op het indrukwekkende hoogvermogen‑systeem. Bij een onderbreking van de hoofd- of reserveaanvoer was een reactietijd van 8 seconden vereist om een noodsignaal te starten – door een bandopname in de lucht te brengen of door een plaat te starten.

Het Antennesysteem

De uitzending gebeurde oorspronkelijk in 1954 en 1955 met slechts twee masten. In 1974 werd het systeem uitgebreid tot vier geïsoleerde, zelfstralende richtmasten met maximale straling naar het zuidwesten. Hoogtes: 270, 276, 280 en 282 meter, ongeveer 350 meter uit elkaar geplaatst in een lijn en gevoed via coaxiale kooilijnen. De antennewinst bedroeg 3,2 dBd. Deze sterke richtwerking maakte ontvangst mogelijk in heel Frankrijk en zelfs Noord‑Afrika. Sinds 1975 stond er een reservemastensysteem van twee masten van 234 meter, 1 km ten noordwesten van de hal. De masten waren markante herkenningspunten op de Saargau‑hoogten. Op 8 augustus 2012 brak een sectie van 80 meter van de 280 meter hoge mast af door een isolatorfout. De beschadigde mast werd op 19 november 2012 gecontroleerd opgeblazen. Het zendvermogen werd teruggebracht naar 1000 kW. Op 31 december 2019 om 23:28 eindigde, na 65 jaar, de laatste van de vijf Duitse langegolfzenders (audio laatste uur). Hoge energiekosten en lage rentabiliteit waren de belangrijkste redenen. Het programma van Europe 1 gaat vandaag verder via DAB+, FM en online. Na de stillegging bleef de technische uitrusting van de hal volledig intact. De laatste masten werden gesloopt op 20 en 27 oktober 2020.

De gemeente Überherrn

In 2027 is er wellicht opnieuw de mogelijkheid om de indrukwekkende Sendehalle van Europe 1 in Felsberg‑Berus te bezoeken. De rondleiding is in 2026 beschikbaar in verschillende vormen: vier dagen met algemene informatie en twee dagen met zeer gedetailleerde technische details. Voor meer informatie: kultur@ueberherrn.de of via de officiële website.